O Γκράχαμ Γκριν (Henry Graham Greene, 2 Οκτωβρίου 1904 – 3 Απριλίου 1991) ήταν Άγγλος μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας και κριτικός.

Η συμπόνια ξεχωρίζει σαν το υπέρτατο αγαθό στο σύμπαν του Γκράχαμ Γκρην, είναι το υπερβατικό στοιχείο που μπορεί να ενώσει τους ανθρώπους και να διασπάσει ιδεολογίες και νοητές διαχωριστικές γραμμές

Κείμενο: Κωστής Καλογρούλης

Ο Γκράχαμ Γκρην υπήρξε αναντίρρητα ένας από τους μεγαλύτερους πεζογράφους του εικοστού αιώνα. Μακριά από φορμαλιστικές επιτηδεύσεις, ο Γκρην νοιαζόταν πρώτα από όλα για την ουσία. Και η ουσία, όπως εκείνος την αντιλαμβανόταν, ήταν η σύγκρουση των συχνά αντιφατικών στοιχείων της μεταφυσικής ανησυχίας, της ιδεολογίας, της αγάπης και του έρωτα μέσα στην ανθρώπινη ψυχή και τα διλήμματα που αυτή η σύγκρουση προκαλούσε. Γι’ αυτό και ο Γουίλιαμ Γκόλντινγκ τον είχε χαρακτηρίσει ως τον απόλυτο χρονικογράφο της υπαρξιακής αγωνίας. Ο ίδιος ο Γκρην αφιέρωσε τη μακρά και λαμπρή του καριέρα προσπαθώντας να συμφιλιώσει τις αντιθέσεις μέσα στην ίδια του την ψυχή: τον καθολικισμό και τον μαρξισμό. Αυτός ήταν ένας δυσεπίλυτος γρίφος που τον βασάνιζε δεκαετίες. Περιέργως όμως, παρά το ότι οι δύο παραπάνω αντιφατικές κοσμοθεωρίες ουσιαστικά αποτελούσαν δόγματα, ο ίδιος ως άνθρωπος και συγγραφέας ήταν ριζικά αντιδογματικός, πίστευε ουσιαστικά και με πάθος στον άνθρωπο, στην ελευθερία έκφρασης και στη δύναμη της συγχώρεσης γι’ αυτό και υπήρξε ο ορισμός του βαθιά ουμανιστή συγγραφέα.

Ο Ανθρώπινος Παράγοντας (1978) είναι πιθανόν το σημαντικότερο μυθιστόρημα της ύστερης περιόδου του, και ένα ιδιαίτερα προσωπικό έργο, στο οποίο διακρίνει κανείς τον τρόπο που τα γρανάζια του κινητήρα που λέγεται κοινωνία απειλούν να συνθλίψουν το άτομο, να πνίξουν όλα εκείνα τα οποία τον ορίζουν ως ανθρώπινο ον. Επίσης, είναι το μυθιστόρημα στο οποίο ο Γκρην φέρνει περισσότερο στη θεματολογία και το ύφος του πνευματικού του παιδιού, του Τζον Λε Καρέ, και όχι απλά επειδή η πλοκή έχει να κάνει με την αντικατασκοπεία, αλλά επειδή οι αντιήρωες του Γκρην, όπως και εκείνοι του Λε Καρέ, είναι ευάλωτοι άνθρωποι γεμάτοι ανασφάλειες και αμφιβολίες αν αυτό που πράττουν είναι το σωστό, παλεύοντας διαρκώς με μια εξαντλητική εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στο καθήκον – ό,τι κι αν αυτό σημαίνει – και τη συνείδησή τους.

Στο μυθιστόρημα είναι επίσης εμφανής η σκιά του Κιμ Φίλμπι. Όχι ότι ο πρωταγωνιστής Μόρις Κάστλ είναι βασισμένος πάνω στον περίφημο Βρετανό διπλό κατάσκοπο, (αν μη τι άλλο περισσότερο φέρνει στην ιδιοσυγκρασία του ίδιου του Γκράχαμ Γκρην), αλλά η προβληματική που αναπτύσσει ο Γκρην είναι σαφές ότι εδράζεται στην υπόθεση Φίλμπι. Ο Φίλμπι, μέλος των περίφημων «πέντε» του Καίμπριτζ, για χρόνια εξέχον μέλος της βρετανικής αντικατασκοπείας, αποδείχθηκε ότι για μεγάλο διάστημα λειτουργούσε ως διπλός πράκτορας για τη Μόσχα, στην οποία άλλωστε και αυτομόλησε το 1963 για να περάσει εκεί το υπόλοιπο της ζωής του. Ο Φίλμπι μάλιστα είχε υπάρξει αφεντικό του Γκρην στο σύντομο πέρασμα του τελευταίου από την ΜΙ6, ενώ ο Γκρην είχε τολμήσει να γράψει την εισαγωγή στα απομνημονεύματα του Φίλμπι, τα οποία εκδόθηκαν μετά την αυτομόλησή του. Είναι συνεπώς προφανές ότι η σχέση του με τον Φίλμπι και η εξέλιξη της υπόθεσής του τον είχε επηρεάσει ουσιαστικά.

Ο Μόρις Καστλ είναι ένας υπάλληλος της βρετανικής υπηρεσίας πληροφοριών που πλησιάζει τη συνταξιοδότηση και επιθυμεί μονάχα τη γαλήνη του και να μοιραστεί τη ζωή του με τη μαύρη σύζυγό του από τη Νότια Αφρική, την οποία και είχε βοηθήσει να δραπετεύσει από το καθεστώς του απάρτχαιντ όταν είχε υπηρετήσει εκεί πριν από μερικά χρόνια. Όμως μια διαρροή πληροφοριών στην υπηρεσία ανατρέπει την ήρεμη ζωή του και οδηγεί όλους τους συναδέλφους του σε ένα σπιράλ καχυποψίας και παράνοιας. Ο Καστλ δεν αργεί να συνειδητοποιήσει ότι τόσο ο ίδιος όσο και όλοι, είναι απλά πιόνια σε ένα παιχνίδι εντυπώσεων ανάμεσα στο Λονδίνο και τη Μόσχα. Οι ιδεολογίες στην προκειμένη περίπτωση μικρή σημασία έχουν. Ο Γκρην δεν είναι αφελής ώστε να εξιδανικεύσει τους Σοβιετικούς λόγω του φλερτ του με τον μαρξισμό. Οι τεχνικές τους, της αφαίμαξης κάθε είδους ανθρωπιάς από όποιον έχει την ατυχία να μπλέξει στα νύχια τους, της εργαλειοποίησης κάθε ανθρώπου, είναι οι ίδιες παντού.

Δεν είναι εύκολο να αναφερθεί κανείς σε όλες τις προεκτάσεις του μυθιστορήματος χωρίς να αποκαλύψει την εξέλιξη της πλοκής. Αρκεί όμως να αναφερθεί στη συμπόνια. Η συμπόνια ξεχωρίζει σαν το υπέρτατο αγαθό στο σύμπαν του Γκράχαμ Γκρην, είναι το υπερβατικό στοιχείο που μπορεί να ενώσει τους ανθρώπους και να διασπάσει ιδεολογίες και νοητές διαχωριστικές γραμμές. Είναι τελικά εκείνο το χαρακτηριστικό που οδηγεί στην αυτοθυσία και σε ηρωικές υπερβάσεις σε έναν αντιηρωικό κόσμο. Και ο Γκρην είναι ο υπέρτατος αοιδός της. Όσο έντονη κι αν είναι η μελαγχολία του για την τάξη πραγμάτων, όσο κι αν οι στοχαστικοί πρωταγωνιστές του όπως ο Μόρις Καστλ αγωνίζονται με σημαδεμένη τράπουλα προκειμένου να χαράξουν την πορεία τους, ο Γκρην ποτέ δεν αφήνει την απόγνωση να επικρατήσει. Η συμπόνια νοηματοδοτεί από μόνη της τη ζωή.


Ο Ανθρώπινος Παράγοντας του Γκράχαμ Γκρην κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις

ελcblog